PRADZAPATI

Indyjski Pan Stworzenia, imię to dawane było w Wedach wielu bóstwom, np. Indrze i Somie. W Manusmriti („Kodeksie Manu”) tak został nazwany Brahma. P. uważany jest także za syna Brahmy i stworzyciela 10 wieszczów, od których pochodzi ludzkość. W Upaniszadzie Czandogja jest przedstawiony jako nauczyciel bogów i asurów. Wg S. Radhakrishnana, w filozoficznym rozwoju myśli indyjskiej P. stanowi ostatnie ogniwo po Djausie, Warunie, i Indrze, prowadzące do pojęcia Absolutu, Brahmana, jednego z najważniejszych pojęć tej filozofii. PRIAP (gr. Priapos) – w rei. greckiej bóg, którego kult rozwinął się szczególnie na terytoriach Azji Mniejszej. Na temat jego pochodzenia jest wiele wersji: jego ojcem miał być Dionizos, – Adonis, Zeus lub Hermes, a matką – – Afrodyta lub któraś z nimf. Był bogiem płodności, pastwisk, winnic i ogrodów. Najbardziej znane miejsca jego kultu to miasta w Troadzie: Priapos i Lampsakos. Po podbojach Aleksandra Macedońskiego kult Priapa rozprzestrzenia się w Anatolii (np. Hierapolis we Frygii). Cechą charakterystyczną jego wizerunku jest ogromny fallus. W epoce rzymskiej kult P. przeżywa największy rozkwit i rozprzestrzenia się na obszary całego imperium.

Czytaj więcej

POTNIA THERON

Znana w całej sferze śródziemnomorskiej postać bóstwa kobiecego opiekującego się dziką przyrodą, obecna prawdopodobnie już w górnym paleolicie ( Wenus Paleolityczna) jako idea macierzy. Stała się jednym z aspektów Bogini Matki neolitycznego Bliskiego Wschodu. Przetransportowana na tereny Europy śródziemnomorskiej zyskuje sobie imię P. T. Przedstawiana jest w kulturze minojskiej naga lub z obnażonym torsem, stojąca na szczycie góry, z dwoma lwami lub kozłami po bokach. W czasach mykeńskich nazwano ją Aritimi ( Artemida), u Homera Agrothera („Ta od Dzikich Bestii”), w ikonografii w jej otoczeniu pojawiają się wilk i niedźwiedź. Wychowuje i przychodzi z pomocą wszystkim istotom, zarówno zwierzętom, jak i bogom. P. T. wraz z 2 lwami-strażnikami pilnuje drogi w zaświaty, strzeże spokoju każdego grobowca. Dusze mężczyn są zwierzyną, na którą poluje i którą bierze pod opiekę. Jako związana z dzikimi i niebezpiecznymi zwierzętami jest pomostem między ludzkością i światem natury. Najczęściej spotykane symbole kojarzone z P. T. to: ryba, 2 ptaki (gołębie, łabędzie), bycza głowa (bukranion), swastyka. Mity podkreślają dziewiczość bogini łowów, jej związki ze sferą nocną i obecność specyficznych rytów myśliwskich. Sukces myśliwego zależy od dobrych stosunków z takim bóstwem. Każdy myśliwy, który pragnie zdobyczy, powinien też indywidualnie ułatwić sobie łowy; często symbolem takiego ułagodzenia duchów leśnych jest symulowanie lub odbycie we śnie stosunku seksualnego z P. T.

Czytaj więcej

POSEJDON

Jeden z najważniejszych bogów greckich, zaliczany do „dwunastki olimpijskiej”. Był synem Kro- nosa i Rei, a bratem Zeusa i Hadesa. Żoną P. była nereida Amfitryta. Jego synowie, zrodzeni przez nimfy lub kobiety śmiertelne, byli zazwyczaj gwałtowni i złośliwi. Nimfa Toosa urodziła mu cyklopa Polifema, Amymone – Naupliosa, Ifimedeja – Aloa- dów. Przy podziale władzy nad światem, po obaleniu Kronosa, P. przypadło w udziale panowanie nad morzami. Był więc bogiem morza, żeglugi i żywiołu wodnego. Z tego względu czczono go szczególnie na wyspach, wybrzeżach i w portach oraz obdarzano przydomkami Pela- gios („Morski”) i Prosklystios („Nawodniający”). P. był też bogiem trzęsień ziemi – stąd przydomki Ennosigajos („Ziemiotrząsca”) i Gaj- ąochos („Dzierżący Ziemię”). Jako opiekun koni (zwłaszcza w Tesa- lii), za których stwórcę uchodził, nosił przydomki Hippios („Miłośnik Koni”) i Jlippokurios („Opiekun Koni”). Pierwotnie jednak P. był najprawdopodobniej bogiem ziemi. Świadczą o tym m.in. liczne opowieści o sporach, jakie toczył z różnymi bogami o wybrane terytoria. Z Ateną popadł w zatarg o Ateny, a z Herą o Argos. ‚W obu przypadkach przegrał. Podobnie stało się z Koryntem (który przypadł Heliosowi), wyspą Eginą (opanował ją Zeus) i Naksos (przyznaną Dionizosowi) oraz Trojdzeną (przyznaną Atenie). Pozostałością tego aspektu w kulcie P. było jego bardzo stare (wspomniane w Iliadzie) sanktuarium w Onchestos w Beocji, gdzie w dalszym ciągu był on czczony jako bóg ziemi. Najważniejsze centra kultowe P. znajdowały się: w Koryncie (ze sławnymi igrzyskami istmijskimi), na wyspie Kalaurii (centrum Amfiktionii Kalauryjskiej), w Onchestos (z bardzo starym i sławnym gajem), w Helike nad Zatoką Koryncką oraz Panjonion na półwyspie Mykale (centrum Amfiktionii Panjońs- kiej). W miejscach tych był on czczony jako bóg morza (z wyjątkiem Onchestos). Podobnie było w innych jego sanktuariach nadmorskich: w Argos, Trojdzenie, Hermione, Nauplii, Ajgion, Priene oraz na przylądkach Sunion i Tajnaron. Natomiast w świątyniach usytuowanych w głębi lądu czczono go jako opiekuna koni (zwłaszcza w Tesalii i Arkadii) lub jako boga trzęsień ziemi (np. w Terapne koło Sparty). P. przedstawiano zazwyczaj z trójzębem, a w ofierze składano mu białe konie, delfiny lub gałązki sosny. Zob. też Neptun.

Czytaj więcej

POPIEL

Legendarny polski władca z Kruszwicy, wspomniany przez Galla Anonima i Kadłubka jako niegodny władzy, podstępny i zły (tzw. „wina wojownika”), w końcu wygnany z królestwa. Za namową żony otruł swoich stryjów, z ich ciał wylęgły się myszy, które prześladując P., obiegły go w wieży na wyspie i w końcu zjadły. Po jego śmierci wybrano na księcia Siemowita, założyciela dynastii Piastów. POREWIT, PORENUT I RUJEWIT (słow. Puruvit – „Bijący Zwycięzca” lub „Pan Mocy”; Porenut prawdopodobnie Perunic „Pioruniec”; Rujewit – „Pan Płodności”, bądź Rugiwit – „Zwycięzca z Rugii”) – trójca bóstw Słowian połabskich, wg Saksa Gramatyka czczona w Gardźcu (Rugia), wymieniona też w Knytlingasadze jako Puruvit, Turupit i Rinvit. Wyobrażane w postaci posągów o 4, 5 i 7 twarzach, prawdopodobnie podległe Swiętowitowi. Uznawane za hipo- stazy – Peruna, wyobrażane w postaci jego syna (Perunica, Peruszyca). Siedmiogłowy Rujewit miał mieć 8 mieczy, poświęcone mu były jaskółki, jako ptaki wiosny, co wyznacza jego funkcje wojenne i płodnościowe, Porewit byłby opiekunem siły życiowej (pora), Porenut zaś bóstwem atmosferycznym. PORTUNUS – stare bóstwo rzymskie. Początkowo był opiekunem drzwi i „szczęśliwych przejść” (być może bliski Janusowi), potem bóstwem rzecznym i morskim, czuwającym nad portami. Świątynia P. znajdowała się w Rzymie na Forum Boarium (koło portu na Tybrze). Jego kultem opiekował się osobny kapłan, a święto (Portunalia) obchodzono 17 sierpnia nad Tybrem. P. identyfikowano z greckim Palajmo- nem ( Melirkertes) i dlatego uważano go za syna -+ Mater Matuty,

Czytaj więcej

PODAGA, Pogoda

Bóstwo połabskie (zachodniosłowiańskie) wzmiankowane w Kronice Słowian Helmolda, o nie znanym charakterze. Czczone w Płoniu pod postacią „posągu o dziwnym kształcie”. Utożsamia się je niekiedy z domniemaną boginią Pogodą występującą w Kronice Długosza. POŁUDNICE, przypołudnice – żeńskie demony słowiańskie, zwane też wieczornicami. Powstają z wirów powietrznych, opiekują się zbożem i polnymi kwiatami. Mieszkają na miedzach wśród zboża, zwłaszcza w podrośniętym życie. W czasie żniw, latem w samo południe napastują nieostrożnych żeńców. Po żniwach znikają, kryjąc się w kopach zżętego zboża. Odmieniają dzieci, porywają te, które błąkają się po polach, i sprowadzają na ludzi choroby. Mają postać pięknych dziewic owiniętych białymi płachtami, przepasanych złotymi pasami, za którymi tkwią sztylety. Mają długie, rozwichrzone włosy, a w nich wszy, złapanym ludziom każą iskać się i zjadać robactwo. Utożsamiane z kazytkami, rusałkami, wiłami. Zob. też boginki. POMONA – stara italska bogini sadów i owoców. Uważano ją za małżonkę legendarnego króla latyńskiego Pikusa lub Wertumnusa. Przy drodze z Rzymu do Ostii posiadała swój gaj, Pomonal, w którym jej kultem opiekował się specjalny kapłan. Jej święto również nazywało się Pomonal. PONTOS – w rei. greckiej męska personifikacja Morza. Uważano go za syna – Gai, z którą z kolei spłodził: Nereusa, Taumasa, Forkysa, Keto i Eurybię.

Czytaj więcej

PLEJSTOROS

Główny bóg trackiego plemienia Apsintiów (zamieszkiwali między Morzem Marmara a dolnym biegiem rzeki Mari- ca). W ofierze składano mu ludzi – być może w tym samym celu, jak to czynili Getowie w kulcie Zalmoksisa. PLUTOS (gr. Ploutos) – w rei. greckiej syn Demeter i Iasjona. Występuje w orszaku Demeter i Persefony ( Kora) jako dziecko lub młodzieniec niosący róg obfitości. Z czasem uznano go za uosobienie bogactwa w ogóle i przedstawiano jako ślepca, ponieważ obdarowuje ludzi bez względu na to, czy są dobrzy czy źli. PŁANETNICY (z łac. planeta) – postacie znane z folkloru słowiańskiego o na poły demonicznej naturze, zwane też chmurnikami i ob- łocznikami. P. to ludzie wciągnięci przez chmurę lub tęczę na niebo, których zadaniem jest gromadzenie odpowiednich ilości deszczu i chmur ze ściąganej z ziemi wody. P. chronią też przed klęskami: ulewą i gradem. Uważa się, że biją piorunami w nie chrzczonych. Ich wrogami są smoki gromadzące wody ( żmije), czasami zaprzężone przez nie do pomocy. Ponieważ p. stają się też dusze topielców – -samobójców, być może, chodzi tu o duchy ludzi złożonych w ofierze. W innych wersjach p. to zwykli ludzie, którzy narodzili się ze skrzydełkami pod pachą – znakiem czarodziejskiej mocy, pozwalającej im walczyć o dobrą pogodę z ażdachami czy ałami. P. nie wolno pod sankcją utraty zdolności ściągania wody pobierać opłat. Swe moce otrzymywali od św. Eliasza w postaci różdżki; charakterystyczne dla ich wyglądu są też szerokoskrzydłe kapelusze, sznury do ciągnięcia chmur i worki na grad.

Czytaj więcej

PIOTR APOSTOŁ

Zhellenizowanej formy aram. kepha – „skała”) – zwany początkowo Szymonem, był rybakiem znad jeziora Kafamaum, bratem Andrzeja, zanim powołał go Jezus jako jednego ze swych apostołów. Z czasem obejmuje ich przywództwo, co znajduje odzwierciedlenie w słynnej, obietnicy prymatu z Mt 16, 18-19. Uczestniczy w najważniejszych wydarzenich z życia Jezusa, np. w przemienieniu na górze Tabor. Po ukrzyżowaniu Chrystusa P. staje na czele jego uczniów. Po prześladowaniach za Heroda Agrypy uchodzi z Jerozolimy. Dość trudno w świetle pism NT zrekonstruować jego dzieje. Był w Koryncie, Azji Mniejszej, wrócił na tzw. sobór jerozolimski do Judei. Ostatnie lata życia spędził w Rzymie, gdzie zginął męczeńską śmiercią podczas prześladowań za cesarza Nerona (67 r.). Jego święto przypada 29 czerwca. Przedstawiany z kluczami, symbolem Królestwa Bożego.
PIRWA (Pirwa-, Perwa-, Pirua-) – w mit. hetyckiej dwupłciowy bóg miasta Kanesz (Nesa), będący „młodym wojownikiem”. Opiekun króla i wojowników, wyobrażany jako jeździec na koniu. Jego świętym ptakiem był orzeł. W późniejszych mitach ulegających mezopotam- sko-huryckim wpływom P. w wojowniczych kompetencjach zastąpiła Szauszka. P. w swoich funkcjach i pokrewieństwie etymologicznym bliski jest wielu indoeuropejskim bóstwom gromowładnym lokowanym na szczycie góry-skały, np. słowiańskiemu Perunowi. PLEJADY (gr. pleiades) – w mit. greckiej 7 córek olbrzyma Atlasa i córki Okeanosa i Tethys, Plejone: Tajgete, Elektra, Alkione, Asterope, Maja, Merope i Kelajno. Wszystkie Plejady były kochankami bogów – z wyjątkiem Merope, która poślubiła śmiertelnika Syzyfa. Zeus przemienił je w gwiazdy i umieścił na niebie jako gwiazdozbiór (ściga je Orion). P. pokazują się w maju i w starożytności zwiastowały nadejście pory żeglugi.

Czytaj więcej

PIERZASTY WĄZ

W mitologii ludów uto-azteckich i pokrewnych im kulturowo Pueblo (Ameryka Pn.) postać przodka-opiekuna, patrona burzy i deszczu. Hopi w postaci P. W. przedstawiają swoich przodków przebywających w zaświatach, zwanych Lud Chmur Sześciu Stron Świata ( katcziny). Cudownie rozmnożył kukurydzę: wg Zuni, P. W. Koloowisi wyrzuca z pyska zarówno deszcz, jak i kukurydzę. Postać P.W. symbolizuje zjednoczenie mocy chtonicznych i atmosferycznych za pośrednictwem zmarłych przodków. Por. -+ Kukułcan, Quetzalcoatl.

PILTZINTECUHTLI (azt. „Młody Książę”)

W rei. azteckiej bóg lub pierwszy człowiek nie stworzony, lecz zrodzony, syn pary Ci- pactonal i Oxomoco, mąż Xochiquetzal lub kobiety stworzonej z włosa Xochiquetzal, ojciec Cinteotla.
PILUMNUS – w rei. rzymskiej tajemniczy bóg czczony wspólnie z równie tajemniczym Pikumnusem. Być może byli oni braćmi, a opiekowali się małżeństwem i rodzeniem. Sam P. uchodził za opiekuna nowo narodzonych dzieci. Bronił ich domów przed złośliwością dzikiego demona przyrody Silvanusa, a pomagały mu w tym bliżej nie znane boginie Intercidona i Deverra.

Czytaj więcej

PERUN

„Uderzać”, i un’ – „wykonawca działania”) – słowiański bóg burzy i gromu, atmosferyczne bóstwo odpowiadające indoeuropejskiemu Gromowładcy. Do niego prawdopodobnie odnosi się wzmianka Prokopa z Cezarei (O wojnie gockiej) o naczelnym i jedynym bóstwie Słowian, „panu całego świata”. Według Powieści dorocznej, w Kijowie za Włodzimierza, który w 980 r. ogłosił P. opiekunem Rusi, stał jego drewniany posąg (kumir) ze srebrną (siwą?) głową i złotymi wąsami. Ośrodek kultowy P. był też w Nowogrodzie Wielkim na wzgórzu Perynia. Poświęcone mu były święte gaje dębowe i szczyty gór, gdzie miał przebywać. P. opiekował się warstwą rycerską (kniaziem i drużyną) i pilnował przestrzegania składanych przysiąg. Zgodnie z rekonstrukcjami przeciwstawiany mu był – Weles jako władca chtoniczny. Ich współdziałanie miało stworzyć świat, w micie południowosłowiań- skim P. (Bóg) zstąpił na pierwotne wody, gdzie spotkał Welesa (Diabła) i wysłał go na dno wód po garść mułu. Po powstaniu ziemi i człowieka P. stoczył walkę z Welesem, w której dosiadł konia lub rydwanu, posługując się swą bronią – piorunami (strzałami piorunowymi) i ciskanymi głazami (tzw. kamienie piorunowe) – dla uwolnienia wód (lub porwanej żony) i pobudzenia kosmicznej płodności. Jego małżonką była prawd. -■ Perperuna lub – Dodoła. W folklorze utożsamiony ze św. Eliaszem walczącym piorunami z diabłami. Ponieważ P. jest wieloraki, utożsamia się z nim inne bóstwa, np. -+ Prowe, Porewit, Porenut, Peruszyc. Zob. też Swarog.

Czytaj więcej

PERSEUSZ

W mit. greckiej jeden z najbardziej znanych herosów argolidzkich. Był synem – Zeusa i Danae (córki króla Argos, Akrisjosa). Akrisjos oburzony, iż córka urodziła syna, będąc w stanie panieńskim, polecił włożyć ją wraz z dzieckiem do drewnianej skrzyni i wrzucić do morza. Skrzynia ta dopłynęła do wyspy Serifos, gdzie rozbitków uratowano. P. wyrósł na dzielnego młodzieńca. Król wyspy, Polydektes, pragnąc poślubić Danae, wysłał P. (który jej strzegł) na wyprawę po głowę gorgony Meduzy. Dzięki pomocy Ateny i Hermesa P. odnalazł gorgony i ściął głowę Meduzy, używając przy tym tarczy jako osłony (aby nie poraziła go wzrokiem). Powracając przez Etiopię, uwolnił przykutą do skały i przeznaczoną dla morskiego potwora Andromedę, córkę Kasjopei i Kefeusa, którą następnie poślubił. Na Serifos dzięki głowie Meduzy zamienił w kamienie króla, który usiłował wziąć przemocą Danae. Po powrocie do Argos przypadkowo (rzucając dyskiem) zabił swojego dziadka Akrisjosa i w ten sposób wypełnił przepowiednię wyroczni. Następnie przeniósł się do Tirynsu, gdzie został królem. Miał ufortyfikować Mykeny.

Czytaj więcej