RATA

Heros, wielki żeglarz polinezyjski z klanu Rekina. , Aby pomścić zaginionego na morzu ojca – Vahieroa, króla Tahiti, R. postanowił wyruszyć na poszukiwania. Statek w ciągu jednej nocy zbudowały mu leśne duchy (stąd nazwa łodzi Taraipo – „Dzieło Nocy”), one też stanowiły jego załogę, a sternikiem był zaklinacz wiatrów Nanoa. Z pomocą czarów Nanoa i siły R. pokonano potwory morskie, potomstwo Puny. R. zabił strażnika wyspy Motu tapu, potwornego ptaka Matutu, i znalazł w jego gardle głowę Vahieroa. Umknął podstępom Puny, zabił go i nawet zajrzał do krainy zmarłych Po i wytępił nietoperze u jej bram, aż musiały zawalić przejście w zaświaty. Przywrócił do życia zaginionych żeglarzy. Uratowany z paszczy kosmicznego małża śmierci Pahua przez żeglarza Hiro zostawił mu statek, sam popłynął dalej na Samoa. Tam zmierzył się z olbrzymem Vatea ( Atea) i zginął z jego ręki, zmieniony w kamień. Wg innej wersji, zaginął na morzu. RAUNI – w mit. fińskiej żona Ukko, z którym wspólnie rządziła pogodą. Burze były efektem ich małżeńskich kłótni.

Czytaj więcej

RAMA

Bohater indyjskiego eposu Ramajana, siódme wcielenie (awatar) boga Wisznu. Przy końcu drugiej epoki (treta jugi) zaczęły zagrażać światu demoniczne moce i bogowie postanowili udać się do Wisznu po pomoc. Bóg postanowił jej udzielić i zszedł na ziemię, wcielając się w królewicza R. Jego ojcem był król Ajodhji Daśaratha, matką Kauśalja. Wypiła ona połowę nektaru danego mężowi przez Wisznu, który wyłonił się z ofiarnego ognia rozpalonego w celu ubłagania od bogów potomstwa. Żony króla urodziły jeszcze 3 synów, z których największym przyjacielem R. został Lakszmana. Gdy podrośli, zostali wysłani obaj do pustelni mędrca Wiśwamitry, gdzie pobierali różne nauki, a także posiedli cudowne moce. Guru zabrał ich na dwór wielkiego mędrca Dżanaki, który obiecał swą córkę temu, kto zdoła napiąć magiczny łuk – Siwy. Jedynie R. był do tego zdolny i w ten sposób Sita stała się jedyną małżonką królewicza. Po powrocie do Ajodhji, gdzie nastąpić miała jego intronizacja, na skutek knowań R. popadł w niełaskę króla i z jego wyroku musiał na 14 lat opuścić stolicę, rządzić zaś miał jego brat Bharata. Brat nie uznał swego prawa do tronu i przez cały ten czas uważał się jedynie za regenta. R. zamieszkał w pustelni mędrca Agastji. Okolica była nawiedzana przez demony i diablice ( Rakszasy), z których jedna zakochała się w R. Chcąc zemścić się za brak wzajemności, podburzyła swego brata, króla demonów z Cejlonu, by porwał Sitę na swą wyspę. Zrozpaczony R. postanowił uwolnić małżonkę z rąk demona i w tym celu sprzymierzył się z królem małp Sugriwą, którego dzielny generał Hanuman poprowadził armię. Po ciężkich walkach, w których brali udział bogowie i demony, prowadzonych za pomocą zwykłych i magicznych rodzajów broni, R. zabił Rawanę i uwolnił Sitę. Widząc ją w dobrym zdrowiu, nie uwierzył w jej wierność i miłość. Zabrał ją do Ajodhji dopiero wówczas, gdy przeszła zwycięsko próbę ognia, podczas której bóg Agni ochraniał ją z czułością. Po pewnym czasie myśli pełne zazdrości i podejrzliwości wypełniły znowu serce R. i odesłał Sitę do leśnej pustelni. Tam urodziła dwóch jego synów: Kusię i Lawę. Kiedy przybyli oni w wieku 15 lat do Ajodhji, R. dojrzał w nich swe podobieństwo i zrozumiał, że Sita zawsze była wierną żoną. Kazał ją sprowadzić na królewski dwór, jednak wtedy otwarła się ziemia i zabrała „Bruzdę Ziemi” w swą głębię.

Czytaj więcej

RA

Główne egipskie bóstwo solarne uważane za ojca bogów. Bohater licznych kosmogonii. Jego postaciami byli: Atum, Chepre i Harachte. Identyfikowano z nim także Amona, Ozyrysa oraz – Sobka. R. jest bohaterem licznych mitów (zob.: Atum, Harsiese, Izyda, Bastet, Apop). W sporze Horusa z – Setem faworyzuje (ze względu na dawne zasługi) uzurpatora Seta. Głównym ośrodkiem kultu R. było Junu (Heliopolis). Od IV dynastii uważano królów za jego synów. RACHEL (hebr. Rachel – „Owca”) – postać biblijna, młodsza córka Labana, żona Jakuba (Rdz 29-31). Jakub spotkał ją, przybywszy do wuja do Charanu i służył 7 lat, by otrzymać R. za żonę. Zgodnie jednak z obyczajem Laban oddał mu najpierw starszą córkę, Lię. Wobec tego Jakub musiał pracować dalszych 7 lat, by otrzymać R. Będąc początkowo bezpłodną, R. oddała Jakubowi swoją służącą, z którą ten miał 2 synów, Dana i Neftalego. Potem z R. narodził mu się Józef. Opuszczając ojca, R. potajemnie zabrała mu bóstwa domowe. Przy porodzie Benjamina R. zmarła między Betel a Efrata. Tradycja wskazuje jej grób w pobliżu Betlejem.

Czytaj więcej

QUETZALCOAT

W rei. azteckiej bóg i bohater. Bóstwo w postaci upierzonego węża lub smoka, związane ściśle z wodą i płodnością, było czczone w Mezoameryce przed pojawieniem się azteckiego Q. o rodowodzie tolteckim, w którym ubóstwiona osoba władcy-kapłana, Ce Acatl Topiltzina Q. nałożyła się na postać czczonego przezeń boga. Q. był uważany za patrona planety Wenus jako Gwiazdy Zarannej pod imieniem Tlahuizcalpantecuhtli („Pan Domu Jutrzenki”) i utożsamiany z Ehecatlem. Czczono w nim też wielkiego ascetę, opiekuna kapłanów, wiedzy i sztuki (w Tenochtitlanie patronował calmecac, szkole wyższego stopnia) oraz dobroczyńcę ludzkości. Uchodził za spłodzonego przez – Camaxtle/ Mixcoatla lub cudownie poczętego syna Chimalmy (albo Coa- tlicue). Wg jeszcze innej wersji, rodzicami jego byli Tonacate- cuhtli i Tonacacihuatl. Wraz z Huitzilopochtlim i – Tezcatlipoką dokonał wielu aktów stwórczych. Zarówno z jednym, jak i z drugim stworzył ziemię, raz z potwora Cipactli, innym razem z monstrum o imieniu Tlaltecuhtli. Był współtwórcą nieba, wody, ognia, słońca, niektórych bóstw, a nawet całych światów (zob. Tezcatlipoca). Uczestniczył też w akcie stworzenia człowieka, zdobywając przy współudziale Xolotla tworzywo, z którego mieli powstać ludzie. Do najważniejszych dokonań Q. należy odkrycie kukurydzy (wyśledził mrówki wynoszące ziarna tej rośliny z Tonacatepetl), ale samo wydobycie nasion z „Góry Naszego Pożywienia” przypadało w udziale Nanahuatlowi. Najbardziej znana opowieść o Q., w której prawdziwe zdarzenia i wątki mityczne przenikają się nawzajem, dotyczy jego odejścia. Podjąwszy próbę zniesienia ofiar z ludzi, Ce Acatl Topiltzin Q. wpadł w pułapkę zastawioną przez usiłujące powstrzymać reformę kultu stronnictwo Tezcatlipoki (w czasie przeznaczonym na praktyki umartwiające upito go podstępnie i podsunięto mu „siostrę”),

Czytaj więcej

PUSZAN

Indyjski bóg często wspominany w księgach Wed, Imię to pochodzi od rdzenia pusz – „opieka”, dlatego P. jest „opiekunem” ludzi i ich dóbr oraz innych żywych istot, zwłaszcza bydła. Jedno ze źródeł podaje, że gdy – Pradżapati stworzył wszystkie istoty, tym, który je wykarmił, był P. Jest związany ze słońcem, a w późniejszym okresie nawet z nim identyfikowany. Teksty wymieniają go wśród Aditiów, synów – Aditi. Jedna z legend wyjaśnia, że przedstawiany jest jako bezzębny, ponieważ zębów pozbawił go w gniewie Siwa.

PUSZKAITIS (łot. Puschaitis – „Sosnowiec”, „Leśny” od praind- eur. pus-, puos-)

Pruski i łotewski bóg lasu. Mieszka pod krzakami bzu. Włada płodami ziemi, zwłaszcza trawami, ale należy do sfery dzikiej natury. Pokazuje się w postaci szybkiego ptaka. Jest panem duszków leśnych – skrzatów perstucków lub kauków, które rozsyła do stodół, by znosiły mu chleb i piwo. Zwracano się do niego dwa razy w roku, na wiosnę i jesienią. Jego zwierzę to kozioł. PWYLL (wal. „Mądrość”) – w mit. walijskiej pan Dyfed w pd.- -zach. Walii. Pomógł Arawnowi, królowi Annwn (Tamtego Świata), zabić jego wroga i od tego czasu był znany jako P., „Głowa Annwn”. Powiązanie z Tamtym Światem pozwala przypuszczać, że P. mógł być pierwotnie bóstwem. Był mężem Rhiannon i ojcem Pryderi.

Czytaj więcej

PURGINE-PAZ

W mit. mordwińskiej (erzańskiej) bóg burzy, uważany za (przybranego) syna lub zięcia boga Niszke (zob. Szkaj), czasem także za męża Azrawki. Jeździł po niebie w wozie zaprzężonym w 3 ogniste rumaki, dzierżąc w lewej ręce grom, w prawej deszcz i krzesząc kołami wozu błyskawice.
PURURAWAS (sanskr. Pururavas) – postać pojawiająca się we wczesnej literaturze indyjskiej, związana ze słońcem. P. znany jest jednak najbardziej jako bohater późniejszej historii o nim i nimfie Urwasi. Nimfa zgodziła się na małżeństwo pod warunkiem, że będzie dbał o jej 2 barany oraz nigdy nie pokaże się jej nagi w świetle. – Gandharwowie, chcąc, aby Urwasi powróciła do ich siedziby, nocą ukradli barany, a kiedy P. rzucił się w pościg, oświetlili go błyskawicami. Bohater długo szukał utraconej ukochanej i znalazł ją na polu Kuru. Od tej pory spotykali się co roku i Urwasi urodziła mu 5 synów. Ostatecznie zamieszkał wraz z nią w mieście Gandharwów.
PURUSZA (sanskr. Purusa – „Człowiek”, „Mężczyzna”) – w filozofii i mit. indyjskiej Duch wszechświata, Duch-Człowiek, „pierwotny człowiek”. Wątek Kosmicznego Człowieka pojawia się w wielu koncepcjach religijnych i mitologicznych (por. kabalistyczny Adam Kad- mon). Wg K. Regameya i M. Falk, „mit puruszy” leży u podstaw indyjskiego myślenia. Hymn (Rig Weda X, 90) poświęcony p. mówi: „Tysiącgłowy był praczłowiek, tysiącoki, tysiącnogi. Gdy ziemię on zewsząd przykrył, wystawał w dal dziesięć cali. Bo praczłowiek był tym wszystkim, co już było i co będzie. Panem on nieśmiertelności, co ofiarą w górę rośnie. Tak ogromna jego wielkość, a praczłowiek jeszcze większy. Stopą jego wszystkie twory, a trzy stopy całe niebo. O trzech czwartych poszedł w górę, jedna czwarta tu została…” (tłum. T. Ha- nusz). P. jest więc całą Rzeczywistością, przy czym tylko jego czwarta część jest światem zjawiskowym. Mit mówi o samoofierze P., który „zrodziwszy” syna (też Puruszę, posiadającego taką samą naturę jak ojciec), złożony w ofierze staje się początkiem wielości rzeczy i zjawisk tworzących wszechświat: kosmicznych sfer, bogów, ludzi, zwierząt itd.

Czytaj więcej

(PUKTU) ĆHILSONG

W mit. koreańskiej ubóstwiony gwiazdozbiór Wielkiej Niedźwiedzicy, mający wpływ na ludzkie losy, otaczany szczególną czcią przez kobiety pragnące potomków. Został stworzony przez demiurga (zob. Miryknim). Wg innej wersji, składające się nań gwiazdy to 7 synów pewnej wdowy, którzy zbudowali z głazów przejście przez strumień w tajemnicy przed matką, żeby ta, odwiedzając nocą kochanka, nie marzła w lodowatej wodzie. Zachwycona amatorka nocnych eskapad życzyła budowniczym przejścia, by zajaśnieli jako gwiazdy na pn. niebie, i tak się stało. Zob. też Samsong.
PULUGA, Olugu (prawdopodobnie andam. „Jaszczurka”) – najwyższy bóg pd. Andamańczyków (pd.-wsch. Azja), na północy odpowiada mu Biliku. Mieszka w kamiennym domu w niebie, jego głosem jest grom, tchnieniem wiatr. Stworzył sobie żonę-Węgorza i spłodził z nią dzieci. Ludziom ofiarował ogień. Kiedy P. śpi, panuje susza, kiedy pada deszcz, oznacza to, że zszedł na ziemię w poszukiwaniu żywności. Ponieważ dzieci pierwszego stworzonego przezeń człowieka – Tomo, zapomniały o nim i zabiły jego zwierzę – cykadę, P. z zemsty zesłał burzę, potop lub ciemności. Za swoją gwałtowność został wygnany, odszedł na pd.-wsch. i nigdy go już nie widziano. Został opiekunem pn.-zach. monsunu.

Czytaj więcej

PTAHHOTEP

Wybitny egipski cherej hebet, wezyr króla V dynastii – Issesi. W wieku 120 lat miał spisać swe słynne nauki. PTAHIL (mand., z egip. Ptah, z końcówką teoforyczną -il – „bóg”) imię mandejskiego demiurga. P. jest kolejną, czwartą emanacją życia. Drugie życie, Joszamin, zaplanowało stworzenie świata, trzecie życie, Abatur, poleciło swemu synowi P. stworzyć ziemię i człowieka. P. stworzył ziemię przy pomocy planet z zagęszczonej czarnej wody, należącej do świata ciemności, zmieszanej z cząstkami ognia. Z ziemi, również przy pomocy planet, stworzył P. Adama i Hawę (~+ Ewę), duszę zaś Adama przyniósł Abatur ze skarbca życia. PTAK GROMU (ang. Thunderbird) – w mit. Indian Ameryki Pn. wcielenie stwórczej mocy najwyższego boga, zesłane na świat w ptasiej postaci. P. G. ma zwykle postać orła lub kraka, ew. ich hybrydy. Uderzeniami skrzydeł wywołuje wiatr, kiedy wstrząsa piórami, padają z nich błyskawice, grzmot jest jego krzykiem. Cień jego skrzydeł zasnuwa świat ciemnością. Na ziemi P. G. pojawia się, by wyposażyć wybrańców w moc (wampum Huronów) zwykle typu szamańskiego, symbolizowaną przez piorun i ogień. Indiańskiemu P. G. odpowiadają analogiczne upostaciowienia mocy szamańskiej na Syberii (np. Kara Kusz – „Czarny Ptak” ludów tureckich, Chotoj – „Orzeł” i Suor „Kruk” u Jakutów, ałtajski Merkiit), a także u ludów indoeuropejs- kich ( Garuda, Simurg, Rarog). Pewne cechy P. G. ma Duch Święty. P. G. ściga złe duchy (w postaci węży) i zabija je piorunami.

Czytaj więcej

PROZERPINA

W rei. rzymskiej córka Cere- ry, wcześnie utożsamiona z grecką Persefoną ( Kora). Początkowo była boginią pól i czuwała nad kiełkowaniem ziarna. Później (pod wpływem Persefony) stała się boginią podziemia. Decydujące znaczenie w tej ewolucji miała wyrocznia „Ksiąg sybillińskich” w 249 r. p.n.e. Od tej pory P. czczono wspólnie z bogiem Dis Pater i traktowano ich jako bóstwa podziemne.
PRYDERI – w mit. walijskiej syn – Pwylla i Rhiannon. Zaraz po narodzeniu został uprowadzony i dopiero po kilku latach odnaleziony w lesie. Był właścicielem nadzwyczajnych świfi, które podstępnie zdobył od niego Math. P. wyruszył w pościg za Mathem i zginął w pojedynku z nim.
PTAH (eg. Pth – „Otwierający”) – naczelne panenteistyczne bóstwo egipskie czczone głównie w Memfis. Wg traktatu zwanego Stelą Szabaki, P. jest personifikacją wszechbytu: wszyscy bogowie i wszystkie rzeczy są jego emanacjami lub częściami ciała (organami). Stworzenie świata i rządzenie światem dokonuje się następująco: w sercu P., identyfikowanym z – Atumem, tworzą się pomysły i duchowy model wszystkiego, co będzie. Następnie z serca wychodzi rozkaz utożsamiany z Horusem, który wypowiada język (- Thot). P. występuje w wielu postaciach, z których najważniejsze są Taczenem i Sokaris. Identyfikowano także P. z Chnumem i Ozyrysem. W Memfis małżonką jego jest Sachmet, a synem Nefertum. Przedstawiano go jako człowieka z ogoloną głową, odzianego w długą szatę z berłem w ręku. Jako bóstwo wszechtworzące – P. był patronem rzemieślników i intelektualistów. Grecy identyfikowali go z Hefajstosem.

Czytaj więcej

PROMETEUSZ

W rei. greckiej syn tytana Japetosa i okeanidy Asji (lub Klymene). Jego braćmi byli Atlas i Epimeteusz, a z dzieci najbardziej znany jest Deuka- lion. P. wykradł bogom ogień i podarował ludziom. Za ten czyn Zeus ukarał go, polecając Hefajstosowi przykuć do skał Kaukazu i wysyłając orła, który wyżerał mu odrastającą wciąż wątrobę. Natomiast ludzi ukarał, posyłając do nich – Pandorę ze słynną puszką zawierającą wszelkie nieszczęścia. P. uwolnił od cierpień -+ Herakles. Jest też inna wersja mitu, wg której P. był nie tylko dobroczyńcą, ale także stwórcą ludzkości. P. posiadał dar wieszczy. Pouczył swego syna, Deukaliona, co ma zrobić, aby uratować rodzaj ludzki z potopu, który Zeus zamierzał zesłać na ziemię. PROWE (Proue, prawdopodobnie od praw- – „sprawiedliwy”, lub pora – „siła”) – bóstwo Słowian połabskich o niejasnym charakterze, wspomniane w Kronice Słowian Helmolda. Czczone na ziemi stargardzkiej w Wagrii nie posiadało świątyni, jedynie święty gaj dębowy, w którym odbywały się sądy i wiece. Uznaje się go za przekręcenie imienia Peruna, ew. ucieleśnienie prawa i prawości, strażnika sądów lub też bóstwo płodności, niewidzialne, mieszkające w lasach.

Czytaj więcej